Μια ερώτηση που όλοι έχουμε κάνει

“Γιατί είμαι αλλεργικός στη γάτα αλλά όχι στον σκύλο;”

“Γιατί το παιδί μου αντιδρά στο φιστίκι αλλά τρώει κανονικά αμύγδαλα;”

“Γιατί έχω αλλεργική ρινίτιδα μόνο την άνοιξη και όχι όλο τον χρόνο;”

Αν έχετε αλλεργίες, πιθανότατα έχετε αναρωτηθεί κάτι παρόμοιο. Και είναι εύλογη απορία — αν το ανοσοποιητικό σύστημα “κάνει λάθος” και αντιδρά σε κάτι αβλαβές, γιατί κάνει αυτό το λάθος για κάποιες ουσίες και όχι για άλλες;

Η απάντηση δεν είναι απλή. Αλλά είναι συναρπαστική.

Δεν υπάρχει “γονίδιο της αλλεργίας στη γάτα”

Ας ξεκαθαρίσουμε πρώτα μια παρανόηση: δεν κληρονομούμε αλλεργία σε συγκεκριμένες ουσίες. Δεν υπάρχει γονίδιο που να λέει “αλλεργικός στο φιστίκι” ή “αλλεργικός στα ακάρεα”.

Αυτό που κληρονομούμε είναι τάσεις — μια γενική προδιάθεση για αλλεργικές αντιδράσεις. Ένα δέρμα που ίσως είναι πιο διαπερατό. Ένα ανοσοποιητικό σύστημα που ίσως “κλίνει” πιο εύκολα προς αλλεργική απάντηση. Μια ικανότητα καταστολής των αντιδράσεων που ίσως είναι πιο αδύναμη.

Αυτές οι τάσεις καθορίζουν αν είμαστε ευάλωτοι. Αλλά το τι ακριβώς θα γίνουμε αλλεργικοί εξαρτάται από άλλους παράγοντες.

Η τύχη της πρώτης συνάντησης

Φανταστείτε το ανοσοποιητικό σύστημα σαν έναν δικαστή που πρέπει να αποφασίσει: “αυτή η ουσία είναι επικίνδυνη ή αβλαβής;”

Η απόφαση αυτή δεν λαμβάνεται στο κενό. Εξαρτάται από τις συνθήκες τη στιγμή της “δίκης” — δηλαδή τη στιγμή που το σώμα συναντά για πρώτη φορά την ουσία.

Αν εκείνη τη στιγμή το δέρμα ή οι βλεννογόνοι είναι φλεγμαίνοντες — ίσως από μια ίωση, ίσως από ξηρότητα, ίσως από κάποιον ερεθισμό — στέλνουν σήματα “κινδύνου” στο ανοσοποιητικό σύστημα. Και η ουσία που τυχαίνει να βρίσκεται εκεί εκείνη τη στιγμή ενοχοποιείται.

Με άλλα λόγια: μπορεί να είστε αλλεργικοί στη γάτα και όχι στον σκύλο απλά επειδή η πρώτη σας έκθεση στη γάτα έτυχε σε μια “κακή στιγμή”.

Η οδός έκθεσης: Από πού μπαίνει μετράει

Η ίδια ακριβώς ουσία μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα ανάλογα με το πώς την συναντάμε.

Το φιστίκι είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μεγάλες μελέτες έδειξαν ότι:

• Αν ένα μωρό φάει φιστίκι νωρίς στη ζωή του, το ανοσοποιητικό σύστημα μαθαίνει να το ανέχεται.
• Αν όμως το φιστίκι “μπει” πρώτα από το δέρμα — για παράδειγμα, από κρέμες που περιέχουν φιστικέλαιο σε μωρό με έκζεμα — τότε αυξάνεται ο κίνδυνος αλλεργίας.

Το έντερο είναι “προγραμματισμένο” να ανέχεται τροφές. Το φλεγμαίνον δέρμα είναι “προγραμματισμένο” να υποψιάζεται εισβολείς. Η ίδια πρωτεΐνη, διαφορετική ετυμηγορία.

Αυτό ίσως εξηγεί γιατί κάποιος είναι αλλεργικός στο φιστίκι αλλά όχι στο φουντούκι — τα συνάντησε με διαφορετικό τρόπο, σε διαφορετικές συνθήκες.

Τα αλλεργιογόνα δεν είναι όλα ίδια

Υπάρχει και κάτι ακόμα: οι ίδιες οι ουσίες διαφέρουν στο πόσο “καλές” είναι στο να προκαλούν αλλεργία.

Κάποια αλλεργιογόνα έχουν ιδιότητες που τα κάνουν ιδιαίτερα “ύποπτα” στο ανοσοποιητικό σύστημα:

• Οι πρωτεΐνες των ακάρεων και της κατσαρίδας έχουν ενζυματική δράση — μπορούν να “ανοίξουν” τις συνδέσεις μεταξύ των κυττάρων του επιθηλίου, σαν να σπάνε την πόρτα.
• Κάποιες πρωτεΐνες μοιάζουν δομικά με πρωτεΐνες παρασίτων — και το ανοσοποιητικό σύστημα, που εξελίχθηκε να πολεμά παράσιτα, τις “μπερδεύει”.
• Η κύρια αλλεργιογόνος πρωτεΐνη του φιστικιού (Ara h 2) είναι εξαιρετικά σταθερή — αντέχει στο μαγείρεμα και στην πέψη, φτάνοντας ανέπαφη στο ανοσοποιητικό σύστημα.

Άρα κάποιες ουσίες είναι εγγενώς “πιο αλλεργιογόνες” από άλλες — όχι επειδή είναι πιο επικίνδυνες, αλλά επειδή έχουν χαρακτηριστικά που εξαπατούν πιο εύκολα το ανοσοποιητικό.

Γιατί κάποιοι έχουν πολλαπλές αλλεργίες;

Υπάρχουν άνθρωποι με μια μόνο αλλεργία και άνθρωποι που αντιδρούν σε δεκάδες διαφορετικές ουσίες. Γιατί αυτή η διαφορά;

Μερικές πιθανές εξηγήσεις:

Πιο έντονη γενική προδιάθεση.

Κάποιοι άνθρωποι έχουν ένα ανοσοποιητικό σύστημα που “κλίνει” τόσο έντονα προς αλλεργική απάντηση, ή έχουν τόσο αδύναμους μηχανισμούς καταστολής, που κάνουν επανειλημμένα το ίδιο “λάθος” με διαφορετικές ουσίες.

Η πρώτη αλλεργία ανοίγει την πόρτα.

Όταν αναπτύσσεται μια αλλεργία, προκαλεί φλεγμονή. Και η φλεγμονή δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για νέες ευαισθητοποιήσεις. Το παιδί με έκζεμα έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να αναπτύξει τροφικές αλλεργίες — το φλεγμαίνον δέρμα είναι “ανοιχτή πόρτα”.

Μοριακές ομοιότητες.

Πολλές από τις “πολλαπλές αλλεργίες” είναι στην πραγματικότητα μία αλλεργία που εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους. Αν είστε αλλεργικοί στη σημύδα, πιθανότατα θα αντιδράτε και σε μήλο, αχλάδι, κεράσι — όχι επειδή αναπτύξατε ξεχωριστές αλλεργίες, αλλά επειδή αυτά τα φρούτα περιέχουν πρωτεΐνες που μοιάζουν με τη σημύδα. Το ανοσοποιητικό σύστημα δεν ξεχωρίζει — βλέπει παρόμοια μόρια και αντιδρά.

Η ερώτηση που δεν μπορούμε να απαντήσουμε πλήρως

Η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούμε ακόμα να προβλέψουμε ποιος θα γίνει αλλεργικός σε τι. Υπάρχει ένα γενετικό υπόστρωμα, υπάρχουν περιβαλλοντικοί παράγοντες, υπάρχουν ιδιότητες των ίδιων των αλλεργιογόνων — αλλά υπάρχει και ένα στοιχείο τυχαιότητας που δεν ελέγχουμε.

Δύο αδέρφια με τους ίδιους γονείς, στο ίδιο σπίτι, με τις ίδιες εκθέσεις, μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικό αλλεργικό προφίλ. Γιατί; Μικρές διαφορές στο timing, στην κατάσταση του επιθηλίου τη στιγμή της έκθεσης, σε μια ίωση που έτυχε ή δεν έτυχε.

Τι σημαίνει αυτό για εμάς;

Κατανοώντας αυτά, μπορούμε να δράσουμε πιο στοχευμένα:

Στην πρόληψη:

Η πρώιμη εισαγωγή τροφών στη διατροφή των βρεφών — αντί της αποφυγής — φαίνεται να προστατεύει. Δίνουμε στο ανοσοποιητικό σύστημα την ευκαιρία να “αποφασίσει σωστά” πριν προλάβει να μπερδευτεί.

Στη φροντίδα του δέρματος:

Η διατήρηση ενός υγιούς επιθηλιακού φράγματος — ιδίως σε παιδιά με ατοπικό έκζεμα — μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο νέων ευαισθητοποιήσεων.

Στη διάγνωση:

Η μοριακή αλλεργιολογία μας επιτρέπει να καταλάβουμε αν κάποιος έχει πραγματικά πολλαπλές αλλεργίες ή μία αλλεργία με πολλές διασταυρούμενες αντιδράσεις — κάτι που αλλάζει ριζικά την αντιμετώπιση.

Κλείνοντας

Η ερώτηση “γιατί είμαι αλλεργικός σε αυτό και όχι σε εκείνο” δεν έχει μία απάντηση. Είναι το αποτέλεσμα μιας αλυσίδας γεγονότων: γενετική προδιάθεση, περιβαλλοντικές συνθήκες, χρονισμός έκθεσης, ιδιότητες του αλλεργιογόνου, και ένα στοιχείο τύχης.

Αυτό μπορεί να ακούγεται απογοητευτικό. Αλλά στην πραγματικότητα μας δίνει ελπίδα: αν η αλλεργία δεν είναι προδιαγεγραμμένη αλλά διαμορφώνεται από συνθήκες, τότε μπορούμε να επηρεάσουμε αυτές τις συνθήκες. Και ακόμα καλύτερα, αν το ανοσοποιητικό σύστημα “έμαθε” να αντιδρά, ίσως μπορεί να “μάθει” και να μην αντιδρά — που είναι ακριβώς αυτό που επιδιώκουμε με την ανοσοθεραπεία.

Το σώμα μας δεν είναι προγραμματισμένο εναντίον μας. Απλά κάποιες φορές, κάτω από κάποιες συνθήκες, παίρνει λάθος αποφάσεις. Και η δουλειά μας είναι να το βοηθήσουμε να τις αναθεωρήσει.